Viên bó vỉa vừa tháo khỏi khuôn bị rỗ mặt, mép cạnh không sắc, hoặc hai viên đặt cạnh nhau lệch nhau vài milimet. Nhiều xưởng đổ lỗi cho cấp phối bê tông, nhưng nguyên nhân thường nằm ở bộ ván khuôn đúc bó vỉa đã xuống cấp. Thép rỉ làm mặt bê tông sần và dính khuôn. Thép cong vênh làm kích thước viên đúc sai lệch.
Rỉ sét bắt đầu từ đâu trên khuôn thép
Nước xi măng và độ ẩm là hai tác nhân chính
Bê tông tươi có tính kiềm cao và luôn chứa nước. Khi hỗn hợp này bám lại trên bề mặt thép sau khi tháo khuôn, nó tạo môi trường thuận lợi cho rỉ phát triển. Nếu vữa khô cứng lại, lớp cặn còn giữ ẩm bên dưới, và thép bị ăn mòn ngay dưới lớp bám mà mắt thường khó thấy.
Điều kiện lưu kho cũng góp phần đáng kể. Khuôn để sát nền ẩm, xếp trong kho không thoáng hoặc che bạt kín khi còn ướt đều làm hơi nước ngưng tụ trên mặt thép.
Những vị trí rỉ trước tiên
Khi kiểm tra khuôn bó vỉa bằng thép, bạn nên soi kỹ ba vị trí dễ hư hỏng nhất:
- Góc trong và rãnh nối: vữa dễ đọng và khó rửa sạch.
- Mối hàn và đường gân tăng cứng: bề mặt không phẳng nên giữ nước lâu hơn.
- Bu lông, tai kẹp và chốt định vị: ren bị bám vữa làm khó siết, rồi rỉ chết không tháo được.
Vệ sinh và chống dính sau mỗi mẻ đúc
Việc làm sạch ngay sau khi tháo viên là bước quan trọng nhất trong bảo dưỡng ván khuôn đúc bó vỉa. Vữa còn ướt dễ lau, vữa đã khô mới cần dụng cụ mạnh, và dụng cụ mạnh lại gây xước bề mặt. Một vết xước nhỏ cũng trở thành điểm bám cho lần đúc sau.
Quy trình gợi ý cho mỗi chu kỳ như sau:
- Cạo vữa thừa: dùng bay nhựa, que gỗ hoặc dụng cụ đồng. Không đục hay gõ bằng búa thép, vì sẽ làm móp mép khuôn.
- Rửa bằng nước sạch: xả theo chiều từ trong ra ngoài để cuốn cặn ra khỏi các góc.
- Lau khô hoàn toàn: dùng giẻ khô hoặc khí nén, chú ý khe nối, lỗ bu lông và các mặt tiếp giáp.
- Kiểm tra nhanh bằng mắt: tìm chấm rỉ mới, vết xước sâu hoặc chỗ móp trước khi quét dầu.
- Quét lớp dầu khuôn mỏng: quét đều, không để đọng thành vũng ở góc.
Chọn và dùng dầu khuôn đúng cách
Dầu khuôn có hai chức năng: giúp viên bê tông tách khuôn dễ và tạo màng ngăn nước tiếp xúc với thép. Dầu quét quá dày sẽ để lại vết loang và lỗ khí trên mặt bó vỉa. Quét quá mỏng thì bê tông dễ dính và làm trầy mặt khuôn.
Nên chọn loại dầu tách khuôn chuyên dụng cho bê tông, thử trên một viên đúc trước khi dùng đại trà. Một lớp mỏng, đều là đủ. Nếu thấy mặt viên đúc bị loang màu, bạn cần giảm lượng dầu và quét lại bằng chổi hoặc bình xịt thay vì để giẻ thấm quá nhiều.
Chống cong vênh bằng cách vận hành đúng
Nhiệt và lực siết quyết định độ phẳng
Thép cong vênh thường do ứng suất không đều, mà ứng suất đó đến từ ba nguồn: nhiệt, lực siết và va đập. Bê tông tỏa nhiệt khi thủy hóa, và nếu xưởng còn dùng hơi nước hoặc để khuôn ngoài nắng gắt, tấm thép sẽ giãn nở không đồng đều giữa mặt trong và mặt ngoài. Khuôn mỏng, thiếu gân tăng cứng chịu ảnh hưởng này rõ nhất.
Lực siết cũng cần được kiểm soát. Siết bu lông một phía thật chặt rồi mới siết phía kia sẽ kéo lệch tấm khuôn. Hãy siết theo thứ tự chéo, chia làm hai đến ba lượt, từ nhẹ đến vừa đủ. Nếu mối ghép vẫn hở sau khi siết đúng quy trình, hãy dừng lại kiểm tra thay vì tăng lực, vì tăng lực chỉ che lỗi hình học chứ không sửa được nó.
Tháo khuôn và xếp khuôn không để lại biến dạng
Nhiều khuôn đúc bó vỉa bị hỏng ở bước tưởng chừng đơn giản nhất. Tháo khuôn khi bê tông chưa đủ cứng làm viên đúc bị sứt. Tháo bằng cách đập hoặc cạy mạnh làm khuôn bị móp. Cách làm đúng gồm:
- Dùng vít đẩy hoặc nêm gỗ để tách khuôn đều từ nhiều điểm.
- Nhấc khuôn thẳng lên, tránh kéo lệch hoặc xoay khi chưa tách hẳn.
- Đặt khuôn lên giá kê phẳng, không chồng khuôn nặng lên nhau và không để một đầu treo lơ lửng.
Khi lưu kho, khuôn nên được xếp trên giá có cao độ cách nền, lót các thanh kê đúng vị trí gân. Xếp khuôn nghiêng hoặc chồng tùy tiện trong thời gian dài làm thép bị biến dạng dần mà không ai nhận ra cho đến khi đo.
Lịch kiểm tra và sửa chữa định kỳ
Bảo dưỡng hiệu quả khi có lịch rõ ràng. Bạn có thể áp dụng bảng việc cần làm dưới đây cho một xưởng đúc vừa và nhỏ:
- Mỗi mẻ đúc: vệ sinh, lau khô, quét dầu khuôn, kiểm tra bu lông và chốt định vị.
- Mỗi tuần: dùng thước thẳng và thước lá đo độ phẳng các mặt tiếp xúc bê tông, kiểm tra khe hở ở mối ghép.
- Mỗi quý: đo lại kích thước lòng khuôn, độ vuông góc ở các góc, tình trạng mối hàn và gân tăng cứng. Sơn lại phần mặt ngoài nếu lớp sơn bong.
Mặt trong lòng khuôn, nơi tiếp xúc với bê tông, không nên sơn. Lớp sơn sẽ bong ra, dính vào bề mặt viên bó vỉa và làm hỏng ngoại quan. Phần cần sơn bảo vệ là mặt ngoài, cạnh và gân tăng cứng.
Xử lý khi đã có rỉ hoặc cong nhẹ
Rỉ bề mặt mới xuất hiện có thể xử lý bằng bàn chải sợi hoặc giấy nhám mịn, sau đó lau sạch và quét dầu chống rỉ. Rỉ sâu cần mài kỹ đến lớp thép sạch, rồi mới hoàn thiện lại bề mặt. Đừng dùng đá mài thô, vì nó tạo vết rãnh trên mặt khuôn và làm bê tông bám vào.
Với khuôn cong nhẹ, nắn nguội trên bàn phẳng bằng kẹp và tấm đệm là cách an toàn nhất. Nếu cần hàn đắp, nên làm bởi thợ có kinh nghiệm, hàn từng đoạn ngắn để tránh sinh thêm nhiệt cục bộ, rồi mài phẳng lại và đo kiểm trước khi đưa vào sản xuất. Hàn dồn một đường dài trên tấm thép mỏng thường làm khuôn cong nặng hơn trước.
Khi nào nên thay khuôn thay vì sửa
Một bộ ván khuôn đúc bó vỉa có thể dùng được nhiều chu kỳ nếu được chăm sóc tốt, nhưng không có khuôn nào dùng mãi. Điểm cần cân nhắc là liệu chi phí sửa chữa và rủi ro phế phẩm có vượt lợi ích khi tiếp tục dùng hay không. Các dấu hiệu sau cho thấy bạn nên thay hoặc đặt khuôn mới:
- Kích thước viên đúc thường xuyên vượt dung sai trong hồ sơ thiết kế dù đã chỉnh bu lông.
- Lòng khuôn rỗ, ăn mòn sâu hoặc nhiều vết hàn vá chồng lên nhau.
- Mối ghép không còn khít, nước xi măng rò ra sau khi đổ.
- Tấm thép bị cong nhiều lần ở cùng vị trí, nghĩa là kết cấu tăng cứng đã không đủ.
Về tiêu chuẩn, bản thân khuôn là thiết bị sản xuất nên chất lượng của nó được thể hiện qua cấu kiện đúc ra. Viên bó vỉa lắp ghép tại công trình cần đối chiếu với tiêu chuẩn sản phẩm đã quy định trong hồ sơ dự án và TCVN 9115:2019 về thi công, nghiệm thu kết cấu bê tông lắp ghép. Khi dung sai của viên đúc bắt đầu trôi, đó là tín hiệu rõ ràng nhất để kiểm tra lại khuôn.
Một bộ khuôn tốt cần được dùng bằng tay thợ cẩn thận
Khuôn thép không hỏng trong một ngày. Nó xuống cấp qua từng mẻ đúc, từng lần tháo vội và từng đêm để ướt trong kho. Vì vậy, phần việc đáng giá nhất không phải là sửa lớn mà là giữ thói quen nhỏ: cạo sạch, lau khô, quét dầu mỏng, siết đúng thứ tự và xếp khuôn trên mặt phẳng.
Nếu bạn đang cân nhắc đầu tư hoặc thay bộ khuôn bó vỉa mới, hãy liên hệ đội kỹ thuật để trao đổi về kích thước viên cần đúc, sản lượng dự kiến và điều kiện kho xưởng. Từ đó, kết cấu khuôn, độ dày thép và cách bố trí gân tăng cứng có thể được chọn sát với cách bạn thực sự sản xuất.
Một Số Loại Khuôn Đúc Gạch Khác
Khuôn Đúc Gạch Lục Lăng Trồng Cỏ
Một Số Loại Khuôn Dùng Trong Xây Dựng Của Minh Quân Mqb
Khuôn Đúc Mẫu Bê Tông Hình Trụ
Khuôn Đúc Mẫu Bê Tông Hình Trụ Tròn
Khuôn Đúc Mẫu Bê Tông Lập Phương